De Fryske Beweging hat in petysje lansearre om de Provinsje Fryslân derfan te oertsjûgjen dat it Frysk as earste taal op de nije twatalige ferkearsbuorden pleatst wurde moat. De organisaasje wol dêrmei tefoaren komme dat it Frysk – yn syn eigen provinsje – sichtber op it twadde plak bedarret.
Yn de hjoeddeiske plannen wol de provinsje it Nederlânsk boppe-oan sette. “In flinke flater,” seit bestjoerslid Pieter de Zwart. Al is dat neffens him net perfoarst it gefolch fan kweade wil. “It Frysk wurdt hjir net om ynhâldlike redenen op it twadde plak set, mar om’t de provinsje op basis fan in dizich advys fan in ferkearspsycholooch de ferkearde kant opstjoerd is.”
De Fryske Beweging wiist derop dat der gjin ferkearstechnysk argumint bestiet om it Nederlânsk foarrang te jaan. Yn oare twatalige regio’s yn Europa – lykas Wales, Skotlân en it Baskelân – stiet de minderheidstaal boppe-oan, sûnder dat der ek mar ien probleem foar de feiligens ûntstiet. De Zwart: “It is hielendal net in saak fan ferkearsfeiligens, mar fan status. Taalpsychologysk besjoen makket it nammentlik wol in grut ferskil: wat boppe-oan stiet, wurdt gefoelsmjittich as de wichtichste taal sjoen.”
Dêrom is it neffens De Fryske Beweging wichtich dat it Frysk yn Fryslân dúdlik te sjen is as de taal dy’t hjir echt thúsheart. “It Nederlânsk hat oeral yn Nederlân al it earste wurd. Lit ús yn Fryslân asjebleaft soargje dat ús eigen taal it plak krijt dat it fertsjinnet.”
In december is streektaolorganisatie Huus van de Taol drok met de zuuktocht naor de mooiste Drentse kreet van 2025. Nao een week van suggesties insturen is het nou tied um te stemmen! Dat kuj doen op ien van de vief miest ingezunden kreten op huusvandetaol.nl/kreet.
Tot 10 december kun elkenien een kreet insturen. Dat gebeurde zu’n 300 maol, met een prachtig gevarieerd risseltaot. ‘Met de mooiste Drentse kreet wordt maor weer ies dudelijk hoeveul riekdom het Drents kent,’ volgens directeur Renate Snoeijing. ‘Naost bekende kreten as met de bek op ’t stuur, vaak bi’j te bange en ik bin an de latten waren der ok Drenten die keuzen veur kreten die misschien wal allent bij heur in de femilie gebroekt weurden. Zo zagen we Genieten en blieven drieten, Ie moet mij de kop niet oranje maken en Wat doew? Koffiedrinken of hen berre gaon?
Het gung dus alle kaanten op met de inzendings dit jaor, al kuj in de top vief wal zien dat er ok een hiele bult kreten bint die as vaak gebroekt wordt. Dit bint de kreten waor op stemd worden kan:
Wat woj? – wordt gebroekt um te vraogen wat iene wil, maor der bint ok veul Drenten die dit zegt um een Chinees restaurant an te duden
Kop derveur – bekende kreet (ok in aandere dielen van het Nedersaksische taolgebied) die gebroekt wordt in moeilijke tieden um iene an te moedigen um vol te holden
Moej hen heuien? – kreet um droktemakers, bumperklevers of sneljagers tot rust te manen. Hej het drok ofzo?
’t Kun minder – het hoogst haalbare oordiel dat een Drent geven kan. ‘t Kun minder stiet veur alles wat hij merakel mooi, schier en nuver vindt.
Kuj ’t even wachten? – veur een Drent een logische vraog um te kieken oj even tied veur hum hebt, veur een nei-Drent een rare vraog umdat e niet wet waorop e wachten möt en waorum
Vanof nou tot an 19 december kuj stemmen op dizze vief woorden via huusvandetaol.nl/kreet.
Op 22 december wordt vervolgens de mooiste Drentse kreet van 2025 ’s mörgens bij Radio Drenthe bekendmaakt.
De ferrassing wie grut, doe’t der in pear wiken lyn in telefoantsje kaam fan de Nederlânske ambassade yn Italië. Jelske Dijkstra, de hjoeddeistige projektmanager fan Mercator, en Cor van der Meer, dy’t rom 20 jier projektmanager west hat en koartlyn pensjonearre is, waarden útnûge om ôf te reizgjen nei de Noard-Italiaanske stêd Udine om de ALTRE EUROPE Award yn ûntfangst te nimmen.
Jelske Dijkstra en Cor van der Meer nimme de award yn ûnfangst. Foto: Luca Chiandoni
Fjirtich jier ûndersyksaktiviteiten
De útrikking fan dizze ‘oeuvre’-priis wie op it SUNS Festival yn Udine, it festival foar poadiumkeunsten yn Europeeske minderheidstalen. De priis waard útrikt troch Federico Pirone, wethâlder fan Kultuer fan de gemeente Udine, en Carlo Puppo, foarsitter fan it evenemint.
Yn syn taspraak neamde Pirone trije redenen wêrom’t Mercator de ALTRE EUROPE priis fertsjinne. Dat wie “foar hast fjirtich jier ûndersyksaktiviteiten dy’t benammen wijd wiene oan de minderheidstalen fan ús kontinint, foar de kwantiteit en kwaliteit en beskikberens fan de stúdzjes nei de situaasje fan minderheidstalen yn it ûnderwiis en nei taalkundige diversiteit, en omdat Mercator mei al dizze aktiviteiten in referinsjepunt is foar alle Europeeske minderheidsmienskippen en sa in ympuls jout oan it befoarderjen fan taalrjochten yn Europa.”
Grutsk
Jelske Dijkstra is wiis mei de priis: “Ik fyn it enoarme opstekker foar Mercator. De priis is in grutte wurdearring en erkenning fan ús wurk. Dit waard moarns by it programma foar skoalbern ek befêstige troch de learkrêften dy’t nei ús ta kamen.” Moarns wiene Dijkstra en Van der Meer nammentlik noch te gast yn in teaterkolleezje foar likernôch 300 bern om te praten oer meartaligens en it wurk fan Mercator. Cor van der Meer sjocht de priis ek as erkenning foar Mercators wurk. “It lit sjen dat ús krewearjen foar de lytse talen yn Europa ek by oare minderheden wurdearre wurdt. We meie dêr as meiwurkers grutsk op wêze!”
Oer SUNS
SUNS Europe is it Europeeske Festival foar poadiumkeunsten yn Europeeske minderheidstalen. It festival sette yn 2009 útein as in muzykwedstriid foar minderheidsmienskippen yn it Alpen- en Middellânske Seegebiet fan Europa en is ûnderwilens útgroeid ta in moetings- en útwikselingsplatfoarm foar keunstners út minderheidstaalgroepen yn Europa.
Ter gelegenheid van het 45-jaorige bestaon van oetgeverij Het Drentse Boek hef streektaolorganisatie Huus van de Taol een Drentse schriefwedstried organiseerd. Het thema van de wedstried was ‘45’ en de oetgeverij fieterde schrievers an um wieder te kieken as allent het jaor 1945. En dat is goed lukt.
Zowel ervaren as minder ervaren schrievers kunden een verhaal of gedicht insturen. De jury bestund oet veer personen die specialiseerd bint in Drentse literatuur. In elke categorie is een eerste en tweede pries oetlangd. Ok was der een anfieterpries.
Bij de ervaren schrievers waren de eerste priezen veur Gerrit Boer (poëzie) en Tonko Ufkes (proza). Bij de minder ervaren schrievers gungen de eerste priezen naor Gerdina (poëzie) en Riet van het Hof (proza). Van een selectie van de inzendings is een boek samensteld dat de titel Teroggekieker, naor het verhaal van Yvonne Bijl, kregen hef. Bijl kreeg het eerste exemplaar van de bundel tiedens de feestelijke priesoetreiking.
Het Huus van de Taol is de streektaolorganisatie die het Drents anfietert met as doel um het een taol te laoten weden waor de gebroekers wies met bint en die de niet-gebroekers waardeert.
In dichtbondel dy’t Gratama (1932 – 2017) acht jier lyn sels skreau en gearstalde
‘Hagelslach’, de lêste dichtbondel fan Rients Gratama, mei tekeningen fan syn frou en keunstner Carla van der Heijde. De presintaasje wie yn hannen fan Geart de Vries, dy’t Carla ynterviewde oer it ta stân kommen fan de bondel, en dy’t Freark Smink befrege oer syn relaasje en gearwurkjen mei Rients. Smink mocht ek it earste eksimplaar fan ‘Hagelslach’ yn ûntfangst nimme. “Rients joech libbenswille, en stof om oer nei te tinken”, sa sei Smink. Dat slút moai oan by de fersen; altyd mei wat humor, mar meast ek mei in filosofyske ynslach. De bondel is fan hjoed ôf rûnom te keap yn de boekhandels yn Fryslân.
Freark Smink bliid mei earste eksimplaar. Foto’s: Hermien van der Meer en Froukje van Houten.
Sechstich jier bespile kabaretier en teäterman Rients Gratama alle poadia yn Nederlân mei gemiddeld ien kear yn ’e fjouwer jier in Frysk programma. Hy skreau yn syn libben mear as 60 programma’s, wêrûnder in tal toanielstikken en musicals, mei likernôch 750 lietteksten. Ek hie er rollen yn toaniel- en musicalproduksjes. In libben fan skriuwen en spyljen en no dus in bondel mei gedichten, skreaun en gearstald troch Rients sels, yn de lêste oardel jier fan syn libben.
Yn dy lêste oardel jier waard troch syn ôfnimmende sûnens dúdlik dat Rients syn teksten net mear sels op it toaniel bringe soe. Mar ideeën wiene der mear as genôch en skriuwe koe er noch wol. It waarden gedichten, want wêr’t in liet skreaun wurdt mei gefoel foar in muzikaal ritme en om in komponist freget, jout in gedicht alle romte foar gedachten. Foarmjûn yn de poëzij fan it wurd sels: in foarm dy’t paste by hoe’t Rients syn eigen libben oerseach yn al syn grutte en lytse fasetten, fan begjin ta de ein en alles der tuskenyn.
Troch it skriuwen oer ‘begjin ta de ein en alles der tuskenyn’, ûntstie by Rients Gratama it idee fan in bondel. Dóchs noch in programma, mar dan yn in boekbân. Hy frege syn frou Carla van der Heijde om der tekeningen by te meitsjen. It soe harren lêste mienskiplike projekt wurde.
Eksposysje
Tekening by gedicht ‘mear net’ – Rients Gratama. Foto’s: Hermien van der Meer en Froukje van Houten.
De orizjinele houtskoaltekeningen út de bondel binne de hiele moanne desimber noch te sjen op alle sneonen en sneinen fan 12.00 – 17.00 oere yn Atelier Carlavanderheijde, Oostergrachtswal 25, 8921 AA Ljouwert.
Ferwachte: De Grouwe Gratama
Ein 2026/begjin 2027 ferskynt noch in boek fan Rients Gratama, ûnder de titel: De Grouwe Gratama. In tsjok boek fan 800 siden mei in bondeling fan (hast) al syn lietteksten.
Steatssekretaris fan OCW Koen Becking brocht op moandei in besite oan trijetalige basisskoalle ’t Holdersnêst op De Harkema. De wurkbesite stie yn it teken fan de aktualisaasje fan de kearndoelen Fryske taal en kultuer. Dy nije kearndoelen binne klear en sille begjin takom jier foar fêststelling oan Provinsjale Steaten foarlein wurde. ‘t Holdersnêst is ien fan de skoallen dy’t de kearndoelen test hat.
De steatssekretaris krige fan Cedin, dy’t fan de provinsje de opdracht krigen hat om de kearndoelen Frysk te aktualisearjen, in taljochting op it proses en de ynhâld fan de nije kearndoelen. Sa binne de kearndoelen Frysk foar it primêr ûnderwiis útwreide mei omtinken foar Fryske kultuer en kinne skoallen de kearndoelen Fryske taal en kultuer mei kearndoelen fan oare leargebieten ferbine.
Neffens direkteur Michiel Veenstra fan ‘t Holdersnêst biede de nije kearndoelen Fryske taal en kultuer skoallen in soad mooglikheden om it Frysk in stevich plak yn it ûnderwiis te jaan: “De nije kearndoelen Fryske taal en kultuer geane oer it learen en brûken fan de Fryske taal. Dêrnjonken hat kultuerbewustwêzen ek in plak krigen. Witte wa ast bist en wêr ast wei komst is wichtich om úteinlik doelen te berikken. Wy binne der wiis mei dat dit ûnderdiel is fan de nije kearndoelen.”
Deputearre Eke Folkerts sprekt fan in geweldige mylpeal: “Mei de nije kearndoelen krije alle bern yn Fryslân de kâns om meartalich op te groeien. Dat stipet de algemiene ûntwikkeling fan learlingen en soarget derfoar dat alle bern optimaal meidwaan kinne yn de twatalige Fryske mienskip.”
Foto; Provinsje Fryslân
Tiidpaad
De nije kearndoelen sille no earst foar goedkarring oan Provinsjale Steaten foarlein wurde en dêrnei oan de steatssekretaris. Steatssekretaris Koen Becking: “Geweldig dat ze hier in Fryslân volop aan de slag gaan met de nieuwe kerndoelen Friese taal en cultuur. Goed onderwijs begint met basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen en met het inzetten daarvan in vakken als geschiedenis en biologie. Het nieuwe landelijke curriculum legt een stevige basis voor alle leerlingen, het maakt duidelijk wat ze moeten kennen en kunnen. En geeft leraren meer duidelijkheid over wat leerlingen echt moeten leren. Hoe ze dat precies doen, is aan de leraar en de school.”
Ferwachte wurdt dat de kearndoelen dan op 1 augustus 2026 fan krêft wurde. Skoallen út it primêr ûnderwiis en de ûnderbou fan it fuortset ûnderwiis kinne dan mei de start fan skoaljier 2026/2007 mei de nije kearndoelen oan ‘e slach. Yn it foar sille alle skoallen yn Fryslân op ferskate wizen oer de nije kearndoelen ynformearre wurde. De kearndoelen binne no al te finen op de webside www.kurrikulum.frl.
By it ymplemintearjen fan de nije kearndoelen Fryske taal en kultuer kinne skoallen fan Taalplan Frysk 2030 stipe krije. Op dy wize wurdt der wurke oan de doelstelling, fêstlein yn de BFTK 2024-2028, dat yn 2030 op alle skoallen yn Fryslân alle kearndoelen Fryske taal en kultuer ûnderdiel fan it ûnderwiisprogramma binne. Mear ynfo: www.taalplan.frl.
In novimber binne de frijwilligers fan Bildts Aigene drok doende weest met ’t hussyriem ferspraiden fan ’t glossy jubileummagasin. In dut magasin, ter ere fan ’t 10-jareg bestaan fan stichting Bildts Aigene, fine jou allegaar neskierige onderwerpen over ’t Bildt en ’t Bildts. Soa staan d’r ’n stikminnig kollums in, maar ok interfjoes met ônder ândere Bildtse bands fan froeger en de winner fan ’t Bildts Diktee.
Foor de mînsen die’t bútten de ouwe grins fan de gemeente ’t Bildt weune, is ’t magasin fia de webwinkel fergeefs te bestellen. Wij frage al ’n bijdrage foor de fersindkosten. Fansels is’t ok mooglik ’t magasin ôf te halen in ‘e bibletheek in St.-Anne. ’t Magasin is as .PDF-bestand fia deuze link te downloaden.
De Fryske taal is unyk. Dochs wurde typysk Fryske wurden wolris fergetten of wurdt it Fryske taalgebrûk beynfloede troch it Nederlânsk of it Ingelsk. It nije boekje ‘Dat is moai Frysk!’ behannelet krekt dát typyske en moaie Frysk taaleigen. It boek is te keap fan 1 desimber ôf.
Dat is moai Frysk! lit sjen wat it Frysk eigen makket én hoe moai oft it Frysk wêze kin. Tink oan saken dy’t oars binne as yn it Nederlânsk, wurden mei in dûbelde betsjutting en fansels in hiel soad typysk Fryske siswizen en útdrukkingen. In ferdjipping foar de Fryske taal, foar elkenien dy’t it nijsgjirrich fynt of dy’t moaier Frysk leare wol! It boek bestiet út seis haadstikken, grôtfol ferhaaltsjes, útlis, puzels, sykplaten en in protte yllustraasjes. Alles komt mei in sûne poarsje humor foar it fuotljocht.
Lesprojekt foar it fuortset ûnderwiis
Dat is moai Frysk! is makke troch team Fuortset Underwiis fan de Afûk, yn gearwurking mei dosinten Frysk. De ynhâld is foar in part basearre op De Stipe en it nije boekje is dan ek in spirituele opfolger te neamen.
“Wer in stap foarút om ta better Frysk te kommen. Dat bylket mar skoan!”
Sytze T. Hiemstra, einredakteur De Stipe
Neist dat it boekje nijsgjirrich is foar elkenien, is it goed yn te setten yn de klasse. Nei de krystfakânsje sil der foar de skoallen dan ek lesmateriaal by it boekje te finen wêze yn de online metoade Searje 36. De sykplaten yn it boekje binne foar dosinten op posterformaat beskikber (te bestellen fia in mailtsje nei searje36@afuk.frl). In stikmannich dosinten hat de posters krigen op it kongres Fierder mei Frysk, dêr’t de reaksjes uterst posityf wienen.
Winaksje
Ta promoasje fan dit nije boekje komt de Afûk mei twa moaie winaksjes. Foar de earste 15 minsken dy’t it boek yn de Afûk-winkel keapje (fan tiisdei 2 desimber ôf), leit der in machtich Dat is moai Frysk!-kadopakket klear. Yn de wike fan 8 desimber kinne minsken in eksimplaar fan it boek winne fia it Facebook- en Instagram-akkount fan de Afûk. Dielnimmers kinne yn in reaksje op it berjocht litte witte hokker typysk Fryske siswize of útdrukking sy moai fine om te brûken, mei de hashtag #datismoaifrysk. Meidwaan kin de hiele wike: op 15 desimber wurde út alle reaksjes twa winners keazen.
Boekgegevens
Dat is moai Frysk!
Auteur: Welmoed Sjoerdstra
Konsept en kreaasje: Doutsen Jellema, Harm van Zuiden, Lisa Boersma, Stephan Berger, Tjeerd Kooistra, Welmoed Sjoerdstra
Yn de rige ‘Minsken en Boeken’ fan de Fryske Akademy binne okkerdeis twa nijsgjirrige útjeften by útjouwerij Afûk ferskynd. Wêr bliuwe de froulju? is in ynterviewbondel oer de Fryske literatuer (1988-2023) fan Janneke Spoelstra. Yn Hor c’heneiled vreizhat-Us Bretonske freonen fan Alderik H. Blom hannelet oer de betrekkingen tusken de Fryske en Bretonske beweging fan ca. 1946 -1958.
Conference on Frisian Humanties 2025. Foto: Ydwine R. Scarse
Wêr bliuwe de froulju? In ynterviewbondel oer de Fryske literatuer (1988-2023) fan Janneke Spoelstra
Wat it is, of wêze kin, om jin te bejaan yn ’e Fryske literatuer, en dan spesifyk foar froulju, dêr giet dit boek oer. Wêr komt de ynspiraasje wei? Wat binne de hindernissen? Binne de kânsen foar elkenien like grut? Hoe sit it mei de genderbalâns yn ’e Fryske poëzy? Hoe sjocht de Fryske literêre ljedder derút? Skriuwe manlju mear as froulju? Publisearje froulju minder gau? Wêrom is de Gysbert Japicxpriis foar poëzy sûnt 1986 noch net ienkear wer nei in frou gien? Hoe sjogge de ynterviewde froulju nei dizze saken?
Dit boek is in update fan Jelma Sytske Knol har boek, ‘út syn aerd wei froulik’, de Fryske dichteressen en it misferstân (1993), mar hat syn eigen oanpak en útwurking. Om in byld te sketsen fan hoe’t it fierder gien is mei de froulju yn ’e Fryske literatuer, en dan benammen yn de Fryske poëzy, ynterviewde Janneke Spoelstra tsien fan harren, kollega-dichters, want se dichtet sels ek. Spoelstra skreau ek in ynlieding by de ynterviews en skôge de antwurden.
Fan novimber 2022 oant en mei jannewaris 2024 hie Spoelstra ynterviews mei Aggie van der Meer, Ytje Hoekstra, Albertina Soepboer, Margryt Poortstra, Tine Bethlehem, Elske Kampen, Sigrid Kingma, Grytsje Schaaf, Lida Dykstra en Janna van der Meer.
Hor c’heneiled vreizhat-Us Bretonske freonen Betrekkingen tussen de Friese en Bretonse beweging ca. 1946-1958 fan Alderik H. Blom
In juni 1948 publiceerde het toentertijd pas opgerichte Friese literaire tijdschrift De Tsjerne een speciaal themanummer dat geheel gewijd was aan de Keltischtalige Bretonse minderheid in Frankrijk.
In de ruim tien jaar die volgden werd Bretagne, met zijn taal en literatuur, zelfs tot een regelmatig terugkerend thema in De Tsjerne en andere Friestalige tijdschriften. Bovendien bracht op zijn beurt het toonaangevende Bretonse tijdschrift Al Liamm in 1951 een soortgelijk themanummer uit, dit keer helemaal gewijd aan Fryslân, met bijdragen van de belangrijkste figuren in de Friese beweging van die tijd. Ook Al Liamm bleef de culturele ontwikkelingen in Fryslân volgen tot ver in de jaren zestig.
Hoe is deze cultureel vruchtbare maar nagenoeg vergeten uitwisseling tot stand gekomen, en met welk doel? Wie waren de centrale Bretonse en Friese figuren in deze poging om meteen na de Tweede Wereldoorlog taalminderheden in Europa dichter bij elkaar te brengen? De culturele en politieke context van het na-oorlogse Europese federalisme, het problematische oorlogsverleden van de beide bewegingen, en de persoonlijke netwerken die de achtergrond vormden van deze Bretonse en Friese uitwisseling zijn de centrale kwesties die in dit boek ter sprake komen.
Naast de vele tijdschrift- en krantenartikelen in zowel het Bretons als het Fries, maar ook in het Frans en Nederlands, zal de tot dusver niet gepubliceerde briefwisseling tussen de belangrijkste figuren in deze Fries-Bretonse uitwisseling centraal staan, met uitstapjes naar Ierland, Wales, Noord-Friesland en Italië.
Alderik H. Blom is hoogleraar Keltologie aan de Philipps-Universität Marburg in Duitsland.
Streektaolorganisatie het Huus van de Taol zöch dit jaor de mooiste Drentse kreet. Aandere jaoren was de oproep um ien woord in te sturen, dit jaor kuj tot 10 december een körte, krachtige kreet insturen via huusvandetaol.nl/kreet.
Aal jaor holdt het Huus in samenwarking met RTV Drenthe een woordverkiezing. Veurig jaor was het lekkerste Drentse woord ‘sukelaogie’ , dit jaor röp het steunpunt veur het Drents op um de mooiste Drentse kreet in te sturen. Drenten kunt met weinig woorden veul zeggen, dus gao an ‘t harsenhozen wat veur je een belangrieke, grappige of wieze bosschup in het Drents is.
Stuur dizze kreet in van 1 tot 10 december op huusvandetaol.nl/kreet. Under de inzenders wordt een schiere Drentse pries met je eigen kreet erop verlot.
Op 15 december heur ie op radio Drenthe de vief kreten die het miest inzunden bint. Op dizze liest kuj dan weer stemmen. Op maondag 22 december wordt de mooiste Drentse kreet van 2025 bekendmaakt.
Huus van de Taol
Het Huus van de Taol is de streektaolorganisatie die het Drents anfietert met as doel um het een taol te laoten weden waor de gebroekers wies met bint en die de niet-gebroekers waardeert.
