Tag: Provinsje Fryslân

Posted on

Tiny Mulderpriis: In nije priis foar oersettingen fan berne- en jeugdboeken

Op 27 jannewaris offisjeel lansearre: de Tiny Mulderpriis, de nije priis foar oersettingen fan jeugd- en berneboeken dy’t út it Frysk wei of nei it Frysk ta makke binne! It giet om publikaasjes dy’t ferskynd binne yn de perioade 2020 oant en mei 2025. Dizze provinsjale priis is in earbetoan oan skriuwster Tiny Mulder, dy’t in grutte bydrage levere oan de Fryske literatuer én berneliteratuer. Ek beklammet dizze priis it belang fan kwalitatyf hege oersettingen.

Tiny Mulder oan ‘e tafel foar de boekekast oan it skriuwen (1954) troch fotograaf Sjoerd Andringa, kolleksje Tresoar

Earder wienen oersettingen fan berne- en jeugdliteratuer ûnderdiel fan de Obe Postmapriis. De advyskommisje fan dizze priis fan 2020 die de oprop om dit sjenre in eigen priis ta te kennen. Dêr hat Deputearre Steaten gehoar oan jûn en de priis is opnommen yn it reglemint. De Tiny Mulderpriis komt neist de besteande provinsjale Obe Postmapriis foar de beste Fryske oersetting, dy’t fjouwerjierliks foar literatuer (foar folwoeksenen) útrikt wurdt.

Foar de nammejouwing fan de priis hat deputearre Eke Folkerts in besite brocht oan Rixt Zuidema, de dochter fan Tiny Mulder. “Wy binne út de skroeven dat der – neist it Tiny Mulderplantsoen yn Ljouwert en it Tiny Mulderplein yn Beetstersweach – no ek de Tiny Mulderpriis is!” sa seit de famylje. Ek Folkerts is wiis mei de nammejouwing: “It is in eare dat wy de namme Tiny Mulder oan dizze provinsjale priis ferbine meie.”

Foto: deputearre Eke Folkerts op besite by Rixt Zuidema, dochter fan Tiny Mulder

Foto: deputearre Eke Folkerts op besite by Rixt Zuidema, dochter fan Tiny Mulder

Oer Tiny Mulder

Tiny Mulder (1921-2010) wie op in breed literêr front warber. Yn 1986 krige se foar har hiele literêre oeuvre de provinsjale Gysbert Japicxpriis.

Se is foaral bekend wurden troch de roman Tin iis (1981) dêr’t se har eigen ûnderfiningen as koerierster yn de oarloch yn beskriuwt. It waard in sukses mei fiif printingen en in Nederlânske oersetting (Gevaarlijk ijs). Mar se die folle mear: se dichte, skreau ferhalen, romans, berneboeken, harkspullen en bespruts boeken foar de radio en yn it Friesch Dagblad dêr’t se fjirtich jier as sjoernaliste foar wurke.

Dêrneist makke se berneliteratuer út oare talen tagonklik troch dy nei it Frysk oer te setten. Se fertaalde ûnder oare Myn oerpake en ik fan de Helgolanner auteur James Krüss. It ferneamde Alice’s Adventures in Wonderland fan Lewis Carroll ferskynde as Alice yn Wûnderlân. It ferhaal fan Piter Knyn kaam yn 1993 út, nei The tale of Benjamin Bunny fan Beatrix Potter.

Advyskommisje 2026

Deputearre Steaten hawwe de leden fan de advyskommisje foar de Tiny Mulderpriis 2026 beneamd. Yn de kommisje sitte Lara Kool, Kate Schlingemann en Liuwe Westra. Lara Kool skriuwt gedichten en ferhalen foar folwoeksenen en bern. Se wurket oan in dichtbondel en is dwaande mei in berneboek. Kate Schlingemann is dichter, berneboekemakker en yllustrator. As kreatyf-skriuwdosint jout se poëzy- en skriuwworkshops op skoallen. Liuwe Westra is literêr oersetter en universitêr ûndersiker op it mêd fan klassike talen. Hy sette de earste twa dielen fan de trilogy The Lord of the Rings fan J.R.R. Tolkien oer. 

Utrikking

Dizze hjerst wurdt de Tiny Mulderpriis foar it earst útrikt. 

Posted on

Provinsje wol mear learkrêften en dosinten mei foech Frysk

‘Jou Frysk omdatst joust om it Frysk!’ Provinsje Fryslân wol (takomstige) learkrêften en dosinten entûsjast meitsje foar it beheljen fan it foech Frysk. Dêrom is moandei 12 jannewaris de kampanje Jou Frysk, omdatst joust om it Frysk útein set. Deputearre Eke Folkerts: “Mei dizze kampanje meitsje wy de rûte dúdliker, tagonkliker en oantrekliker.”

Op grûn fan Taalplan Frysk 2030 en de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK) 2024-2028 krijt it leargebiet Fryske taal en kultuer de kommende jierren in hieltyd gruttere rol yn it ûnderwiis. De provinsje hat de ambysje dat de wetlike kearndoelen op alle skoallen yn Fryslân yn it primer ûnderwiis en ûnderbou fan fuortset underwiis yn wurking steld binne. Dêrneist stribbet de provinsje dernei dat it Frysk ek yn de ûnderwiissektoaren dêr omhinne in sterk plak krijt, sadat der in trochgeande learline ûntstiet. Om dat te realisearjen binne der mear learkrêften en dosinten nedich mei it foech om Frysk dosearje te kinnen en meien.

Trije doelgroepen

De kampanje rjochtet him yn earste ynstânsje op de neikommende trije doelgroepen:
1. hafû – en twû-learlingen dy’t in learare-oplieding oerwage
2. pabû-studinten en begjinnende learkrêften primêr ûnderwiis
3. dosinten fuortset ûnderwiis en mbû

Mei de kampanje wol de provinsje harren stimulearje om it foech Frysk te heljen. Dat kin troch foltiid- en dieltiidopliedingen te folgjen of, as pabû-studint, in semester Frysk te folgjen. De opliedingen wurde oanbean op NHL Stenden Hegeskoalle en Ryksuniversiteit Grins.

Mear as de helte kiest Fryske Taal en Kultuer as eksamenfak

Dat der fan ‘e kant fan learlingen ynteresse yn Frysk as eksamenfak is, die al bliken op Piter Jelles Ynsicht. Dosint Debbie van Elden folge de oplieding Learaar Frysk, wêrnei’t de lokaasje de earste skoalle waard dy’t it Frysk eineksamen foar tmbû-basis en -kader oanbiede koe. Fan de 105 twaddejiers, keazen 62 learlingen Frysk as eksamenfak.

Wurkje mei de Fryske taal

Opdrachtjouwer foar de kampanje is de provinsje Fryslân. Neffens deputearre Eke Folkerts is de motivaasje om mei de Fryske taal te wurkjen grut: “Mar minsken witte somtiden net hokker mooglikheden der binne. Mei dizze kampanje meitsje wy de rûte dúdliker, tagonkliker en oantrekliker.”

It kampanjeboadskip is helder: Jou Frysk, omdatst joust om it Frysk. Kombinearje watst kenst mei watst kinst. Want de taal libbet, as ien him jout. De taal is der, no de leararen noch. Jousto de takomst taal? Jou Frysk!
Mear ynformaasje: www.joufrysk.frl.

Posted on

Oprop De Fryske Beweging: tekenje petysje foar Frysk boppe-oan op ferkearsbuorden

De Fryske Beweging hat in petysje lansearre om de Provinsje Fryslân derfan te oertsjûgjen dat it Frysk as earste taal op de nije twatalige ferkearsbuorden pleatst wurde moat. De organisaasje wol dêrmei tefoaren komme dat it Frysk – yn syn eigen provinsje – sichtber op it twadde plak bedarret.

Ofbylding fia de Fryske Beweging. Bewurke fan https://nl.wikipedia.org/wiki/Bestand:C2_borden_A28.JPG, beskikber ûnder de folgjende lisinsje.

Yn de hjoeddeiske plannen wol de provinsje it Nederlânsk boppe-oan sette. “In flinke flater,” seit bestjoerslid Pieter de Zwart. Al is dat neffens him net perfoarst it gefolch fan kweade wil. “It Frysk wurdt hjir net om ynhâldlike redenen op it twadde plak set, mar om’t de provinsje op basis fan in dizich advys fan in ferkearspsycholooch de ferkearde kant opstjoerd is.”

De Fryske Beweging wiist derop dat der gjin ferkearstechnysk argumint bestiet om it Nederlânsk foarrang te jaan. Yn oare twatalige regio’s yn Europa – lykas Wales, Skotlân en it Baskelân – stiet de minderheidstaal boppe-oan, sûnder dat der ek mar ien probleem foar de feiligens ûntstiet. De Zwart: “It is hielendal net in saak fan ferkearsfeiligens, mar fan status. Taalpsychologysk besjoen makket it nammentlik wol in grut ferskil: wat boppe-oan stiet, wurdt gefoelsmjittich as de wichtichste taal sjoen.”

Dêrom is it neffens De Fryske Beweging wichtich dat it Frysk yn Fryslân dúdlik te sjen is as de taal dy’t hjir echt thúsheart. “It Nederlânsk hat oeral yn Nederlân al it earste wurd. Lit ús yn Fryslân asjebleaft soargje dat ús eigen taal it plak krijt dat it fertsjinnet.”

Screenshot fan https://stimfanfryslan.frl/polls/3

De petysje ropt de Provinsje Fryslân op om it ûntwerp fan de twatalige buorden oan te passen en it Frysk as earste taal te brûken. De Fryske Beweging ropt alle Friezen en elkenien dy’t it Frysk in waarm hert tadraacht op om de petysje te ûndertekenjen. Dat kin fia: https://petities.nl/petitions/set-it-frysk-boppe-oan-op-twatalige-ferkearsbuorden-yn-fryslan?locale=nl

Posted on

Nije kearndoelen Fryske taal en kultuer binne klear

Steatssekretaris fan OCW Koen Becking brocht op moandei in besite oan trijetalige basisskoalle ’t Holdersnêst op De Harkema. De wurkbesite stie yn it teken fan de aktualisaasje fan de kearndoelen Fryske taal en kultuer. Dy nije kearndoelen binne klear en sille begjin takom jier foar fêststelling oan Provinsjale Steaten foarlein wurde. ‘t Holdersnêst is ien fan de skoallen dy’t de kearndoelen test hat.

De steatssekretaris krige fan Cedin, dy’t fan de provinsje de opdracht krigen hat om de kearndoelen Frysk te aktualisearjen, in taljochting op it proses en de ynhâld fan de nije kearndoelen. Sa binne de kearndoelen Frysk foar it primêr ûnderwiis útwreide mei omtinken foar Fryske kultuer en kinne skoallen de kearndoelen Fryske taal en kultuer mei kearndoelen fan oare leargebieten ferbine.

Neffens direkteur Michiel Veenstra fan ‘t Holdersnêst biede de nije kearndoelen Fryske taal en kultuer skoallen in soad mooglikheden om it Frysk in stevich plak yn it ûnderwiis te jaan: “De nije kearndoelen Fryske taal en kultuer geane oer it learen en brûken fan de Fryske taal. Dêrnjonken hat kultuerbewustwêzen ek in plak krigen. Witte wa ast bist en wêr ast wei komst is wichtich om úteinlik doelen te berikken. Wy binne der wiis mei dat dit ûnderdiel is fan de nije kearndoelen.”

Deputearre Eke Folkerts sprekt fan in geweldige mylpeal: “Mei de nije kearndoelen krije alle bern yn Fryslân de kâns om meartalich op te groeien. Dat stipet de algemiene ûntwikkeling fan learlingen en soarget derfoar dat alle bern optimaal meidwaan kinne yn de twatalige Fryske mienskip.”

Foto; Provinsje Fryslân

Tiidpaad

De nije kearndoelen sille no earst foar goedkarring oan Provinsjale Steaten foarlein wurde en dêrnei oan de steatssekretaris. Steatssekretaris Koen Becking: “Geweldig dat ze hier in Fryslân volop aan de slag gaan met de nieuwe kerndoelen Friese taal en cultuur. Goed onderwijs begint met basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen en met het inzetten daarvan in vakken als geschiedenis en biologie. Het nieuwe landelijke curriculum legt een stevige basis voor alle leerlingen, het maakt duidelijk wat ze moeten kennen en kunnen. En geeft leraren meer duidelijkheid over wat leerlingen echt moeten leren. Hoe ze dat precies doen, is aan de leraar en de school.”

Ferwachte wurdt dat de kearndoelen dan op 1 augustus 2026 fan krêft wurde. Skoallen út it primêr ûnderwiis en de ûnderbou fan it fuortset ûnderwiis kinne dan mei de start fan skoaljier 2026/2007 mei de nije kearndoelen oan ‘e slach. Yn it foar sille alle skoallen yn Fryslân op ferskate wizen oer de nije kearndoelen ynformearre wurde. De kearndoelen binne no al te finen op de webside www.kurrikulum.frl.

It stribjen is dat alle skoallen fan 2030 ôf mei de kearndoelen Fryske taal en kultuer wurkje. Ek foar it ymplemintearjen fan de aktualisearre kearndoelen fan alle oare leargebieten krije skoallen de tiid en romte, mei help fan it ministearje fan OCW, SLO en oare ûnderwiisorganisaasjes. Sjoch ek: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/toekomst-onderwijs/nieuws/2025/11/21/belangrijke-mijlpaal-in-herziening-curriculum-met-laatste-kerndoelen

Taalplan Frysk 2030

By it ymplemintearjen fan de nije kearndoelen Fryske taal en kultuer kinne skoallen fan Taalplan Frysk 2030 stipe krije. Op dy wize wurdt der wurke oan de doelstelling, fêstlein yn de BFTK 2024-2028, dat yn 2030 op alle skoallen yn Fryslân alle kearndoelen Fryske taal en kultuer ûnderdiel fan it ûnderwiisprogramma binne. Mear ynfo: www.taalplan.frl.    

Posted on

Steatekomitee Frysk set Stim fan Fryslân yn foar inisjatyfútstel

Fan septimber oant en mei maart 2026 wurde de ynwenners fan Fryslân troch it Steatekomitee Frysk útdage om mei te tinken oer de takomst fan it Frysk. Om ynwenners aktyf te belûken by dit proses, sil it Steatekomitee it online platfoarm Stim fan Fryslân ynsette.

Stim fan Fryslân (Stimfanfryslan.frl) is spesjaal ûntwikkele om boargers mear ynfloed te jaan op it belied fan de provinsje en biedt romte foar ideeën, diskusjes en ynspraak, yn dit gefal oer de takomst fan de Fryske taal en kultuer. Om minsken te wizen op de mooglikheid om mei te praten, wurdt de kampanje ûnder de oandacht brocht fia sosjale media, adfertinsjes en posters. Ek wurde der ambassadeurs ynset en sille der fysike gearkomsten plakfine.

Provinsjale Steaten hawwe ein 2023 it Steatekomitee Frysk de opdracht jûn om te kommen mei in inisjatyfútstel Langetermyndoelen foar it Frysk en dêr de mienskip by te belûken. Fryslân hat, krekt as it Ryk, in ferantwurdlikheid en soarchplicht foar de Fryske taal en kultuer. Dat freget neffens Provinsjale Steaten om in aktive hâlding om de taal en kultuer te befoarderjen en te beskermjen. 

“Wy stribje dernei om in twatalige provinsje te wurden, dêr’t sawol it Frysk as it Nederlânsk brûkt wurde kin yn alle fasetten fan it deistich libben”.

Foarsitter fan it Steatekomitee Frysk Attje Meekma

It Steatekomitee Frysk neamde as ien fan de útgongspunten de lykweardigens; wat jildt foar de Nederlânske taal en kultuer, jildt likegoed foar it Frysk. De langetermyndoelen binne rjochte op realisaasje yn 2051, 100 jier nei Kneppelfreed.

Posted on

Lês-mar-foar-wiken 2025 ôftrape mei de ‘Foarlêstafette’

Fan 1 oant en mei 26 septimber binne it de ‘Lês-mar-foar-wiken’. Fan ’e moarn wie de ôftraap op CBS De Hoekstien yn Surhústerfean, dêr’t foarlêzen waard troch wethâlder Tjibbe Brinkman fan de gemeente Achtkarspelen en troch Berneboeke-ambassadeur Tialda Hoogeveen. Mei dy foarlês-mominten waard tagelyk it startskot jûn foar de ‘foarlêstafette’. Dat hâldt yn dat twa foarlêstassen, mei dêryn ûnder oaren in Tomke- en in Keimpe-boekje en in lêsdeiboekje, alle dagen trochjûn wurde oan in oare foarlêzer. Sa reizgje de boekjes hiel Fryslân troch!

Oftraap lês-mar-foar-wiken 2025 mei wethâlder Tjibbe Brinkman fan de gemeente Achtkarspelen en Berneboeke-ambassadeur Tialda Hoogeveen. Foto: Jacob van Essen

Alle jierren yn septimber wurde de Lês-mar-foar-wiken organisearre. Mei dy jierlikse kampanje wolle wy omtinken freegje foar it foarlêzen yn it Frysk oan bern fan 2 oant en mei 8 jier. Oeral yn Fryslân wurdt dan (ekstra) foarlêzen yn it Frysk: op de berne-opfang, by gastâlden, op skoallen en fansels ek thús! Want foarlêzen is net allinne gesellich, mar ek hiel belangryk foar de taalûntwikkeling fan jonge bern. Hielendal foar de ûntwikkeling fan in minderheidstaal lykas it Frysk.

Tomke & Keimpe

It tema fan 2025 is ‘aventoer’ en slút dêrmei oan op it tema fan de lanlike Kinderboekenweek, dy’t yn oktober plakfynt. Foar de pjutten ferskynt yn dat tema in nij Tomke-boekje, dêr’t by gastâlden en op de pjutte- en berne-opfang út foarlêzen wurdt. Nei ôfrin krije de pjutten it boekje mei nei hûs, sadat bern en âlders thús ek genietsje kinne fan de ferhalen. It boekje ferskynt net allinnich yn it Frysk, mar ek yn it Bildts, Stellingwarfs en Franekers.

Foar de âldere bern (4 oant en mei 8 jier) ferskynt in nij Keimpe-boekje yn itselde tema, dat elkenien fergees ophelje kin by de biblioteek. Alle basisskoallen krije ek in eksimplaar fan it boekje tastjoerd, om yn de Lês-mar-foar-wiken út foar te lêzen. Der is ek
in echte ‘Keimpe Lêsrap’! Skoallen dy’t dêr in live-optreden fan winne wolle, kinne foar 20 septimber in aventoerlike foarlêsfoto ynstjoere nei keimpe@afuk.frl.

Tomke ferskynt net allinnich yn it Frysk, mar ek yn it Bildts, Stellingwarfs en Franekers.

Oare foarlêsaktiviteiten

Op 13 septimber, mei ‘Uit in Huis’, kinne bern meidwaan oan ús ‘foarlês-speurtocht’ by Tresoar ynLjouwert. Sykje nei de foarlêzers en genietsje fan de ferhalen dy’tst fynst! Op tsjil.omropfryslan.nl binne yn septimber nije bernefilmkes te besjen. En op Tjitsfloch binne alle ferhaaltsjes en ferskes út it Tomke-boekje te hearren! Dêrneist wurde der mei de Lês-mar-foar-wiken ferskate foarlês-, dûns- en muzykfoarstellingen organisearre yn de biblioteken fan Fryslân. Foar bern fan 2 oant en mei 8 jier leit dêr in fergees Tomke- of Keimpe-boekje klear. Dus: lês mar foar!

It Lês-mar-foar-projekt wurdt organisearre troch Afûk, Fers, SFBO, Cedin en Omrop Fryslân. Mear ynformaasje oer de Lês-mar-foar-wiken is te finen op lesmarfoar.frl

Posted on

Lês-mar-foar-wiken

Fan 1 o/m 26 septimber 2025 binne it wer de Lês-mar-foar-wiken! Yn dy perioade wurdt oeral yn Fryslân foarlêzen: thús, op de berne-opfang, by gastâlden en op skoallen. Want wat is der no fijner as foarlêzen? En it is ek nochris in prachtige manier om it Frysk te stimulearjen. It tema fan dit jier is ‘aventoer’. In werkenber tema foar eltsenien dy’t mei jonge bern te krijen hat! 

Foar de pjutte-opfang

Foar pjutten (2-4 jier) ferskynt alle jierren in nij Tomke-boekje, fol mei ferhaaltsjes, ferskes en gedichtsjes. It tema fan 2025 is ‘aventoer’.  Der is ek in Stellingwerfske, in Bildtske en in Franeker ferzje fan it Tomke-boekje. Sjoch foar mear ynformaasje oer Tomke op tomke.frl.

Alle pjutte- en berne-opfanglokaasjes yn Fryslân (én gastâlden dy’t har opjûn ha), krije nije Tomke-boekjes besoarge yn de wike foarôfgeand oan de Lês-mar-foar-wiken. Sy kinne dêrút foarlêze (litte) en de boekjes dêrnei oan de pjutten mei nei hûs jaan.

Der is ek in Stellingwerfske, in Bildtske en in Franeker ferzje fan it Tomke-boekje.

Foar skoallen

Keimpe de Krokodil hâldt fan Frysk lêzen! Keimpe stiet foar lêspromoasje yn it Frysk, foar bern fan 4-8 jier en wol bern, âlders en learkrêften stimulearje om te kiezen foar Fryske boeken en ferhalen. Mei de Lês-mar-foar-wiken ferskynt in nij boekje fan Keimpe mei ferhaaltsjes en spultsjes, yn it tema ‘fol aventoer’. Alle basisskoallen fan Fryslân krije it Keimpe-boekje en in byhearrende lêsbrief tastjoerd, dêr’t sy mei de Lês-mar-foar-wiken út foarlêze kinne. En kenne jim de Keimpe-rap al? Besjoch, lústerje en sjong mei en miskien winne jim wol in optreden fan Sytse en Melissa op jim skoalle! 

Foar thús

Foarlêzen, dêr begjint it mei! Tegearre in boekje lêze fersterket de bân mei dyn bern. En bern dêr’t as lytse poppe al oan foarlêzen wurdt, binne letter better yn taal. Asto wolst dat dyn bern yn it Frysk opgroeit, is foarlêzen is in prachtige manier om it Frysk te stimulearjen. Lês hjir mear oer meartalich opgroeien.

Op telefyzje

Op tsjil.omropfryslan.nl binne allegear leuke filmkes te besjen foar bern. Sa binne der 4 printeboekfilmkes, filmkes fan Hinke de Ko en de nije searje ‘Wat in aventoer!’. Op Tjitsfloch binne alle ferhaaltsjes en ferskes út de Tomke-boekjes te hearren!

Yn de biblioteek

Mei de Lês-mar-foar-wiken is it ek wer feest yn de biblioteek! Dit jier binne der foarstellingen foar pjutten fan Willy van Assen (Danswil), Poppentheater Rozemarijn en fan Willy van der Meer. Pyke Kroes & Carel van Leeuwen sille harren foarstelling oer it populêre boek ‘Lampke’ wer opfiere foar de ûnderbou fan it primêr ûnderwiis. It sil grif wer in sukses wurde!

It Lês-mar-foar-projekt

It Lês-mar-foar-projekt is in mienskiplik inisjatyf fan de Tomke- en de Keimpe-wurkgroep en wol mei in jierlikse kampanje omtinken freegje foar it foarlêzen yn it Frysk oan bern fan 2 o/m 8 jier.

It Lês-mar-foar-projekt ynvestearret mei Taalplan Frysk yn de kwaliteit fan Frysk ûnderwiis op alle skoallen en alle ûnderwiisnivo’s. Taalplan Frysk 2030 is in gearwurking fan Afûk, Cedin, Fers, Keunstwurk, NHL Stenden, Omrop Fryslân, Semko, SFBO en de provinsje Fryslân.

Posted on

DINGtiid komt mei advysrapport “Ferlet fan in sterker plak foar it Frysk yn it mbû”

Yn it middelber beropsûnderwiis is ferlet fan in stevigere ferankering fan de Fryske taal. Der binne genôch mooglikheden om dat te regeljen. Dat docht bliken út it nijste advysrapport fan DINGtiid. Op tongersdei 10 july hawwe Harry van der Molen (Firda) en Harry Bevers (VVD) it advys ‘Oan it wurk mei it Frysk: advysrapport oangeande de posysje en fuortsterking fan it Frysk yn it middelber beropsûnderwiis’ oanbean krigen troch bestjoerder Alex Riemersma fan DINGtiid.

Oanlieding advysrapport

Yn 2022 waard de moasje fan Van der Molen en Bevers (doedestiids beiden Twadde Keamerlid) om ûndersyk te dwaan nei it Frysk yn it mbû unanym oannommen. Yn oparbeidzjen mei it gearwurkingsferbân Wy binne mbû hat DINGtiid yn 2023 in rjochtingjaande advysbrief oanbean oan BZK en OCW mei dêryn ûnder oaren de oanbefelling om sa gau as mooglik in praktoraat Frysk en meartaligens foar it mbû yn te stellen. Dat advys is ûnderwylst útfierd mei de oanstelling fan dr. Lysbeth Jongbloed-Faber as praktor “Fryske taal en geletterdheid yn in meartalige kontekst” mei yngong fan 1 maaie. Oanslutend is ferdjipjend ûndersyk dien, dêr’t de resultaten no fan presintearre wurde.

Mbû as missende skeakel yn trochgeande learline
Yn Fryslân is by in protte profesjonals yn praktyske beroppen yn midden- en lytse bedriuwen it Frysk meastentiids de fiertaal, sawol mei klanten en saaklike relaasjes as ûnder kollega’s. Elk hat dus ferlet fan Frysk ferstean en praten. Dat makket it belang fan in goede posysje foar it Frysk op it mbû ek sa grut. Yn de trochgeande learline Frysk fan it foarskoalsk ûnderwiis oant de universiteit, is it mbû oant no ta de ûntbrekkende skeakel. Dat foar krekt it mbû noch gjin passend belied is, mei nuver hjitte: ommers, fierhinne it grutste oanpart fan de Fryske jongerein kiest nei it fuortset ûnderwiis foar in oplieding op it mbû.

It ôfrûne desennium binne tal fan goede inisjativen ûntstien: in gearwurkingsferbân fan alle relevante aktoaren yn it fjild om de posysje fan it Frysk op it mbû te fersterkjen, in kardiel Frysk yn ’e beropspraktyk op ferskate nivo’s, it oprjochtsjen fan in praktoraat en in gearwurkingstrajekt tusken Firda en NHL Stenden om dosinten Frysk op te lieden spesjaal foar it mbû. Ek by it Ryk, de provinsje en de mbûopliedings is de lêste jierren it besef trochkrongen dat it Frysk as fak en fiertaal omtinken fertsjinnet.

Oanfoljende oanbefellings
Yn oanfolling op de oanbefellings út it earste advys, komt DINGtiid no mei de folgjende ferdjipjende oanbefellings:

  1. Undertekenje artikel 8.1.d.ii fan it Europeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen en set dy ferdrachsferplichting om yn nasjonale wetjouwing. (Dit is in werhelling fan ús oanbefelling út de advysbrief fan 2023).
  2. Lis wetlik fêst dat mbû-studinten yn Fryslân rjocht hawwe op in substansjeel oanpart Frysktalich ûnderwiis binnen it yndividuele leartrajekt.
  3. Jou mbû-ynstellings yn (streek)taalregio’s de romte om regionaal taalklimaat en de meartalige regio in fêst plak te jaan yn it kurrikulum.
  4. Befoarderje dat mbû-dosinten fakbetûft yn it Frysk wurde kinne en skep dêrta de goede rânebetingsten.
  5. Haw der each foar dat de ferwurven kwalifikaasjes Frysk meitelle foar de eventuele trochstreaming nei it hbû.
  6. Fersykje it praktoraat te ûndersykjen wêr’t it Frysk as regionale beropskwalifikaasje it bêste past en haw dêrby spesjaal omtinken foar kontaktberoppen.
  7. Fersykje it praktoraat te ûndersykjen hoe’t differinsjaasje yn de eksamenkwalifikaasjes befoardere wurde kin.
  8. Fersykje it praktoraat om it funksjonearjen fan it beropsrjochte kardiel Frysk te ûndersykjen.
  9. Fasilitearje dat takomstich plysjemeiwurkers fan de Plysje-Akademy yn Drachten dy’t har takomstich wurkfjild yn Fryslân hawwe, binnen har oplieding kieze kinne foar it folgjen fan in kursus Frysk.
  10. Stimulearje it oparbeidzjen fan it praktoraat mei de hbû-lektoraten en wûlearstoel, rjochte op de trochgeande learline en op inoar oansluten fan ûndersyk.

DINGtiid-bestjoerder Alex Riemersma is derfan oertsjûge dat it Ryk mei dit advysrapport konkrete oanbefellings krijt om it Frysk op it mbû te boargjen en fierder stal te jaan. “It Frysk as omgongstaal yn de beropspraktyk kin in goede skeakel foarmje tusken bedriuwslibben en it mbû – krekt dêrom is der ferlet fan wetlike boarging fan it Frysk yn de mbû-ynstellings.”

It advysrapport is beskikber (Frysk en Nederlânsk) by DINGtiid

Posted on

Konvenant foar bachelor Frysk

De Ryksuniversiteit Grins (RUG), it ministearje fan Underwiis, Kultuer en Wittenskip (OCW), it ministearje fan Ynlânske Saken en Keninkryksrelaasjes (BZK) en de provinsje Fryslân hawwe op 10 july in konvenant tekene dat it fan septimber 2026 ôf wer mooglik makket om in folslein bachelorprogramma Frysk te folgjen yn Grins. 

Taal libbet as er sprutsen, lêzen en bestudearre wurdt. Yn ûnder oare de Twadde Keamer en troch de KNAW is geregeld wiisd op it belang fan ûnderwiis en ûndersyk nei de Fryske taal en kultuer op universitêr nivo. Yn de ôfrûne jierren stie dat ûnder druk. Deputearre Eke Folkerts: “It Frysk kin net sûnder in akademyske kop. Mei it konvenant ynvestearje wy as oerheid mei-inoar yn it lêste part fan de trochgeande learline. Dêrmei jouwe wy ynfolling oan ús mienskiplike soarchplicht én oan de ôfspraken út de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer. ’ 

It akademygebou fan de Ryksuniversiteit Grins. Ofbylding fan Ildigo, fia Pixabay

Bachelorprogramma

It nije bachelorprogramma Fryske taal en kultuer set yn septimber 2026 útein by de Letterenfakulteit fan de Ryksuniversiteit Grins. Dekaan Thony Visser: “We zijn heel blij met de opzet van dit volwaardige, duurzame en toegankelijke bachelorprogramma. Hiermee krijgt de Friese taal en cultuur weer een meer prominente plek in het wetenschappelijk onderwijs.” 

Yn de bachelor bestudearje takomstige studinten de Fryske taal en kultuer, mar ek it lânskip en de maatskippij fan Fryslân. It bachelorprogramma Frysk rjochtet him net allinnich op it oanlûken fan ‘haadfakkers’, mar ek op in gruttere groep byfakstudinten. Visser: “Ons doel is om zo veel mogelijk studenten in aanraking te laten komen met de wetenschappelijke beoefening van deze prachtige taal en rijke cultuur. We introduceren daarom naast het bachelorprogramma ook een universitaire minor. Deze minor is voor alle studenten van de hele universiteit toegankelijk.” 

Offisjele taal

Frysk is in offisjele taal yn Nederlân. Yn de wet stiet dat it Ryk en de provinsje Fryslân in mienskiplike ferantwurdlikheid en soarchplicht hawwe foar de Fryske taal en kultuer. Ienris yn ‘e fjouwer jier meitsje Ryk en provinsje Fryslân dêrom ôfspraken oer hoe’t se mei-inoar de Fryske taal en kultuer beskermje en befoarderje kinne. Yn de lêste edysje (de BFTK 2024 -2028) binne ek ôfspraken makke oer de middels dy’t beskikber steld wurde foar de ûntwikkeling en it behâld fan in bachelor Frysk. Yn neifolging fan makke ôfspraken presintearje de partijen op 10 july it “Konvenant oangeande de gearwurking tusken it Ministearje fan Underwiis, Kultuer en Wittenskip, it Ministearje fan Ynlânske Saken en Keninkryksrelaasjes, Provinsje Fryslân en de Ryksuniversiteit Grins foar de organisaasje, befoardering en it yn stân hâlden fan in folweardich, duorsum en tagonklik wittenskiplik bachelorprogramma Fryske taal en kultuer”. 

Trochrinnende learline

It bachelorprogramma dat op 10 july presintearre wurdt en it byhearrende ûndersyk meitsje de trochrinnende learline Frysk kompleet. Dy learline stiet sintraal yn Taalplan Frysk 2030, it projekt dêr’t provinsje Fryslân mei ûnderwiis- en taalynstellings wurket oan in sterker plak fan it Frysk op alle ûnderwiisnivo’s. Fan de foarskoalske opfang oant en mei de earste- en twaddegraads learare-opliedings fan NHL Stenden en it wittenskiplik ûnderwiis. 

Studinten kinne nei it ôfsluten fan it akademyske bachelorprogramma ynstreame yn in masterprogramma yn de rjochtingen skiednis, media stúdzjes, taalwittenskippen, erfgoed en fansels de akademyske learare-oplieding Frysk. Visser: “Voor het koesteren en bevorderen van academisch talent op het gebied van de Friese taal en cultuur willen we regelmatig promotietrajecten en postdoctorale projecten inrichten. Dit doen we natuurlijk zo veel mogelijk in samenwerking met andere onderwijs- en kennisinstellingen die het Fries bevorderen.” 

Posted on

Nij Taalkado

Dizze wike is it nije Taalkado ferskynd, dat útdield wurdt oan âlders dy’t yn in dielnimmende gemeente oanjefte dogge fan de berte fan harren poppe. Sûnt 2008 jout de provinsje Fryslân it bertegeskink al út. It projekt wurdt ek yn 2025 en 2026 op ’e nij útfierd troch de Afûk. It nije Taalkado sit wer fol mei aardige en edukative produkten, dy’t jonge bern en harren âlden op boartlike wize yn oanrekking bringe mei de Fryske taal en meartalich opfieden.

Bern yn Fryslân skriuwe harren libbensferhaal yn in meartalige provinsje en dat begjint al by de berte. De provinsje Fryslân sjocht dat taalferskaat as rykdom en as in kâns foar de ûntwikkeling fan bern. Dêrom biedt de provinsje Fryslân âlders fergees in bertepakket oan: it Taalkado, foar no en letter.

Ien fan de earste nije Taalkado’s waard persoanlik útrikt troch deputearre Eke Folkerts oan Pytrik & Wietse út Dronryp, dy’t krekt harren twadde berntsje Jilles krigen hawwe. Deputearre Folkerts: “Mei it Taalkado wolle wy âlders stypje by it oerdragen fan de Fryske taal en harren ek bewust meitsje fan de foardielen fan meartalich grutbringe. Mei de ynhâld fan it Taalkado kinne sy fuortendaliks oan de slach mei it foarlêzen en sjonge yn it Frysk, want dêr kinst net betiid genôch mei begjinne. Wy hoopje dat dit in goede start jout foar de taaloerdracht fan it Frysk, want bern binne de takomst.”


Bewardoaze
It Taalkado hat de foarm fan in boek. Dy fleurige en handige ferpakking kin letter brûkt wurde as bewardoaze foar oantinkens út de poppetiid. Yn it Taalkado sitte ûnder oaren: in fleurich kartonboekje mei rymkes foar poppen, in foarlêsboekje, in ferskewaaier, in sêfte slabber, kleure berte-flachjes mei in Fryske tekst en ynformaasje oer meartalich opfieden.

Oanjefte by de gemeente
Alders krije it Taalkado yn it gemeentehûs, as sy oanjefte dogge fan de berte fan harren berntsje by ien fan de Fryske gemeenten (mei útsûndering fan gemeente Weststellingwerf en de Waadeilannen). By in digitale oanjefte kinne âlden it Taalkado op in letter momint noch by harren gemeente ophelje.