Tag: meartalich

Posted on

Tips foar it lêzen mei jonge meartalige bern

“In goed begjin mei lêzen en skriuwen op jonge jierren wurdt sjoen as in sterke yndikaasje foar takomstich sukses op skoalle. Foarlêze is in krêftige wize om de takomstige ûntwikkeling fan skriftlike taalfeardigens by jonge bern te stypjen.” Mar wat no as it bern thús in oare taal sprekt as op skoalle?

De ûndersikers fan it troch Erasmus+ finansiere projekt Read with MEE, dêr’t it Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen de koördinator fan is, hawwe in hânboek makke mei ynformaasje, tips en ferwizings foar lêsaktiviteiten mei bern dy’t meardere talen sprekke. It ûndersyksteam wit nammentlik dat it dreech wêze kin om tagong te krijen ta ûndersyksresultaten of praktyske ynformaasje oer de meast effektive wizen om foarlêsaktiviteiten te stimulearjen en út te fieren mei meartalige bern.

It hânboek fan Read with MEE, mei de titel ‘De ynklusive ûntwikkeling fan mearfâldige skriftlike taalfeardigens fan it jonge bern’, is no beskikber yn it Frysk en presintearret de belangrykste ûndersyksresultaten yn dúdlike taal, dielt nije ideeën út ûndersyk en docht suggestjes foar konkrete aksjes yn ‘e beukerklasse en thús.

Oer ‘De ynklusive ûntwikkeling fan mearfâldige skriftlike taalfeardigens fan it jonge bern’

Undersyk toant oan dat bern dy’t thús in oare taal of talen prate as de skoaltaal, ekstra tiid en stipe nedich hawwe om de skoaltaal te learen. Ek foar de ûntwikkeling fan de skriftlike taalfeardigens dêrfan is stipe nedich om op itselde nivo te kommen as harren klasgenoaten dy’t allinnich de skoaltaal prate.

Dit hânboek is skreaun foar folwoeksenen dy’t wurkje mei jonge bern (fan 2 oant 6 jier) dy’t meardere talen prate, wêrûnder learkrêften en meiwurkers yn ‘e berne-opfang en it beukerûnderwiis. It is ek bedoeld foar âlden en fersoargers fan jonge bern. It presintearret wichtige ûndersyksresultaten yn begryplike taal, dielt nije ideeën út it ûndersyk en jout praktyske suggestjes foar yn ‘e opfang, yn ‘e klasse of thús. 

Meartaligens, skriftlike taalfeardigens en profesjonele ûntwikkeling

It hânboek behannelet trije ûnderwerpen:

Meartaligens: Hoe’t bern meardere talen leare en brûke

De taalûntwikkeling fan bern, ek fan bern dy’t meardere talen prate, ferrint yn fjouwer haadfazen. Hoewol’t elk bern yn syn eigen tempo ûntwikkelet, jouwe dizze fazen ús in dúdlik byld fan hoe’t bern leare. It is wichtich om te ûnthâlden dat de omjouwing fan it bern, lykas de belutsenens fan âlden en learkrêften, in tige wichtige rol spilet.


Skriftlike taalfeardigens: Lês- en skriuwfeardigens ûntwikkelje

It paad nei iere skriftlike taalfeardigens is foar meartalige bern deselde as foar bern dy’t mar ien taal prate. De wize hoe’t skreaune teksten thús of yn ‘e mienskip brûkt wurde, kin lykwols ferskille. Dat kin soms ta in probleem liede: lêze en skriuwe yn ‘e skoaltaal kin assosjearre wurde mei ‘learen’, wylst lêzen en skriuwen yn ‘e thústaal net op deselde wize sjoen wurdt en in legere status krijt. 

Profesjonele ûntwikkeling: Advys en strategyen

Profesjonele ûntwikkeling rjochte op meartaligens kin meiwurkers nije kennis bybringe oer ûnderwerpen as hoe’t bern mei mear as ien taal leare en dy talen brûke, hoe’t talen stypjend en fleksibel ynset wurde kinne yn ‘e klasse, en hoe’t it twatalige/meartalige brein wurket. Meiwurkers kinne dêrnei nije meartalige praktiken ûntwerpe en ymplemintearje yn harren klaslokalen. Sy kinne dy nije praktiken beprate en evaluearje mei harren kollega’s of de organisatoaren by groeps- of yndividuele byienkomsten.

Oan ‘e ein fan it hânboek stiet ek noch in checklist dêr’tst de kwaliteit fan boeken foar jonge bern mei beoardielje kinst, plus ideeën foar aktiviteiten om boeken te lêzen mei meartalige bern.

Fergees

It hânboek is fergees del te laden fia de website fan Read with MEE. It hânboek is no al beskikber yn it Frysk, Nederlânsk, Ingelsk en Baskysk, en wurdt noch oerset nei it Iersk en Spaansk. 

Posted on

Geart Tigchelaar nei Transpoesie

Fan 17 oant 19 septimber hat yn Brussel it ynternasjonale dichtersbarren Transpoesie plak. It tema dit jier is “Where voices meet”, mei oandacht foar taal, romte en poëtyske wjerstân troch en yn oersettingen.

Dit jier sil Fryslân fertsjintwurdige wurde troch dichter Geart Tigchelaar. Geart Tigchelaar (1987) is hikke en tein yn Damwâld, mar wennet no yn ’e Greidhoeke. Nei tsien jier lang as oersetter en korrektor wurke te hawwen, hat er hjoed-de-dei in baan yn it miljeukundige wurkfjild. Tusken de bedriuwen troch besiket er tiid frij te meitsjen om te wurkjen oan mear aktivistyskere poëzy en syn tredde en foarearst lêste roman.

Geart Tigchelaar. Foto: Geja Kuiken

Tigchelaar is debutearre as dichter mei leech hert yn nij jek (Hispel, 2016) dêr’t er yn 2017 de Tammingapriis foar takend krigen hat. Syn lêste bondel is Oer de streek (Hispel, 2023) dy’t er skreaun hat doe’t er streekdichter fan Noardeast-Fryslân wie. Foar syn roman Om (Afûk, 2021) is er nominearre foar de Rink van der Velde-priis en foar de oersetting fan Erik of it lyts ynsekteboek (Regaad, 2015 ) hat er yn 2016 de Obe Postmapriis wûn.

Yn syn perioade as streekdichter fan Noardeast-Fryslân (2021-2023) hat Tigchelaar sawol yn opdracht as út himsels ferskate protestfersen skreaun. Sadwaande hat er leard dat it skriuwen fan mear aktivistyske poëzy him goed leit omt er dêryn syn argewaasje oer de wrâld ta utering bringe kin. Net allinnich dat, mar ek om sa in stim te jaan oan it ûnrjocht dat rûnom plak hat.

Wa’t hinne wol om him te sjen en te hearren, dat kin fansels! It programma is no noch net bekend, mar sille wy sa gau mooglik diele op ús website.

De dielname fan Geart Tigchelaar oan Transpoesie 2026 wurdt yn alle gefallen mei mooglik makke troch It Skriuwersbûn, dichterskollektyf Rixt, de Douwe Kalmastifting en it Jan Roelof Geertsmafûns.

Posted on

Presintaasje meartalige game om te lêzen mei jonge bern

Elk is fan herte útnûge foar in webinar fan 16:15-17:00 oere ta gelegenheid fan de lansearring fan de nije game (fergees!) fan it Read with MEE-projekt!

Oer de serious game

De Read with MEE-game fertelt it ferhaal fan twa lytse freontsjes dy’t op aventoer gean. Kinne jo harren helpe om de tún te ferkennen en te ûntdekken wat der derachter leit? Dit spultsje jout in moaie gelegenheid om mei jonge bern (2-6 jier) te lêzen – mei âlden, fersoargers of âldere broers en susters – en om mei-inoar oer it ferhaal te praten.

De game wurdt beskikber makke yn it Baskysk, Nederlânsk, Ingelsk, Frysk, Iersk, Poalsk, Roemeensk, Spaansk en Oekraynsk.

Oer Read with MEE

It Erasmus+ projekt Read with Multilingual Early Education (Read with MEE) ûntwikkelet tools en materiaal om de lêsfeardigens fan jonge meartalige bern (2-6 jier) te befoarderjen.

It projekt spilet yn op in driuwende útdaging yn it ûnderwiis, omdat bern dy’t meartalich opgroeie faak ûngelikense ûnderwiiskânsen hawwe yn ferliking mei harren ientalige leeftydsgenoaten. Troch de ûntwikkeling fan thústalen fan bern te stypjen en te wurdearjen, rjochtet it Read with MEE projekt him op wichtige Europeeske prioriteiten, lykas ynklusy en diversiteit yn it ûnderwiis en it ferbetterjen fan de basisfeardichheden fan jonge bern.

De webinar

De webinar is fergees yn it Ingelsk. Opjefte is ferplichte (oars krije jo de hyperlink net).
Mear ynformaasje en de mooglikheid om dy op te jaan is hjir te finen.

Posted on

Fryslân nimt ôfskied fan Tomke

Tys & Teske wurde nije Fryske pjuttefreontsjes

Wa ken ’m net? Dat mantsje altyd blier mei syn krol yn it hier? Enoarme oantallen pjutten kamen yn ’e rin fan ’e jierren yn ’e kunde mei Tomke, mar nei 30 jier komt der in ein oan it Tomke-projekt. Sa waard hjoed yn in parsekonferinsje troch Tomke sels bekend makke. It hommels ferstjerren fan Tomke syn geastlik heit en tekener Luuk Klazenga oardel jier lyn foarme de oanlieding om it fuortbestean fan it projekt yn de hjoeddeistige foarm op ’e nij te besjen. Yn oparbeidzjen mei belutsenen en ferskate pedagogysk professionals is ûnder lieding fan de Afûk in nij konsept foar foarskoalske edukaasje ûntwikkele: Tys & Teske. Krekt as by Tomke sille in hiel soad ferhalen, aktiviteiten en oare produkten fan Tys & Teske net allinne foar de profesjonele pjutte-opfang makke wurde, mar likegoed geskikt wêze yn de thússituaasje.

It Tomke-projekt ûntstie yn de jierren ’90 út in ferlet fan Frysktalich materiaal foar pjutten. ‘By in twatalige ûntwikkeling sa’t wy dat hjir yn Fryslân hawwe, is it lizzen fan in sterke taalbasis belangryk’, sa seit Hieke Rienstra, projektkoördinator foarskoalsk by de Afûk. ‘Dy twatalige basis wurdt lein yn de earste fjouwer jier fan in bern. Krekt yn de earste jierren is it dêrom nedich om de taalûntwikkeling te stimulearjen, yn de thússituaasje mar ek by de opfang. Dêrby is ekstra omtinken foar in minderheidstaal sa as it Frysk nochris ekstra belangryk.’

It Platfoarm Lêsbefoardering Fryslân inisjearre it Tomke-projekt. Der waard in Tomke-wurkgroep gearstald wêryn’t Afûk (algemiene koördinaasje), FERS (út namme fan de biblioteken fan Fryslân), Omrop Fryslân, Cedin en Sintrum Frysktalige Berne-opfang (SFBO) gearwurken en meielkoar soargen foar promoasje en fersterking. Yllustrator Luuk Klazenga waard frege om in jonkje te tekenjen en sa ferskynde yn 1996 it alderearste Tomke-boekje.

It giele tydskriftke soe dêrnei jierliks yn de Fryske Foarlêswike útdield wurde oan alle pjutten yn Fryslân. Yn ’e rin fan ’e jierren waarden geandewei mear produkten fan en oer Tomke ûntwikkele: telefyzje-aventoeren, ferhalen en boeken yn alle tema’s, edukative materialen, in website, in app, hânpoppen en gean sa mar troch.

Al dy jierren joech Luuk Klazenga foarm oan Tomke, hûntsje Romke, Kornelia en Yana Yu. ‘It hommels ferstjerren fan Luuk yn 2024 rôp de fraach op hoe no fierder mei Tomke’, fertelt Rienstra. ‘Ferskate opsjes passearren de revu, mar nei in soarchfâldich proses, wêryn’t wy de belutsenen om it Tomke-projekt hinne mar ek foaral de doelgroep fan pedagogysk professionals befrege hawwe, hawwe wy besluten om gjin nij Tomke-materiaal mear te ûntwikkeljen en yn te stekken op de ûntwikkeling fan in nije line.’

Tys & Teske: in nije line mei suksesfolle aspekten fan Tomke

By it ûntwikkeljen fan Tys & Teske is gebrûk makke fan kennis, ferlet en winsken fan in groep pedagogysk professionals dy’t ek as testgroep funksjonearre. De fierder noch te ûntwikkeljen ferhalen, aktiviteiten en materialen sille oansette ta foarlêzen en (Frysk) praten, ta boartsjen en dreamen. ‘Wy wolle de suksesfolle aspekten fan Tomke graach behâlde, mar mei nije karakters en in nije, frisse útstrieling dy’t oanslút by it ferlet fan de pedagogysk professionals en minsken thús, en dy’t fansels foaral soarget foar in
soad taalwille by jonge bern!’

Op de fraach wêrom’t der keazen is foar twa karakters seit Rienstra: ‘De twa karakters, in jonkje en in famke, hawwe elk in eigen persoanlikheid. Teske is wat dryster en Tys wat mear skruten, hy sjocht de kat earst út ’e beam. Elke pjut sil him of har mei ien fan de twa identifisearje kinne.’ De nije karakters sprekke jonge bern oan om’t se werkenber binne, feilich en fertroud as in freontsje, se hawwe deselde emoasjes en gefoelens as it jonge bern en sa wurde bern nijsgjirrich nei wat de karakters allegear belibje.

Willemke Brouwer fan De Jouwer joech letterlik foarm oan Tys & Teske. De kar foar Willemke wie al gau makke: ‘Willemke kin prachtich tekenje, har yllustraasjes hawwe persoanlikheid en fertelle in eigen ferhaal.’

Organisaasje

Tys & Teske is in gearwurkingsprojekt mei likernôch deselde partijen as dy’t by Tomke belutsen wiene. De Afûk is de karrelûker fan it projekt en ûntwikkelet de materialen by Tys & Teske yn gearwurking mei it SFBO, dat in soad op twatalige berne-opfanglokaasjes te finen is en dy lokaasjes helpt om it Frysk in folweardich plak te jaan. FERS tinkt mei út namme fan de biblioteken fan Fryslân en Omrop Fryslân is by it projekt belutsen mei as doel om te sjen oft Tys & Teske ek ta libben brocht wurde kinne op it skerm. Al dy partijen wurkje mei-inoar gear yn it Lês-mar-foar-projekt, dat mei de jierlikse Lês-mar-foar-wiken yn septimber omtinken freget foar it belang fan foarlêzen oan jonge bern. Yn de materialen dy’t alle jierren yn dy Lês-mar-foar-wiken útdield wurde, sille Tys & Teske fan no ôf ek fertsjintwurdige wêze.

Deputearre Eke Folkerts kriget fan Tomke it earste Tys&Teske boekje útrikt. Foto: Jacob van Essen, Fotobureau Hoge Noorden

Einlik de wrâld yn
Nei in lang en deeglik ûntwikkelingsproses wie it op ’e earste dei fan de Nationale Voorleesdagen tiid foar Tys & Teske om einlik de wrâld yn. It alderearste boekje fan Tys & Teske, mei in ferhaaltsje skreaun troch Paul van Dijk, waard yn de biblioteek fan Dronryp oerhandige oan deputearre Eke Folkerts, dy’t it dêrnei oan de oanwêzige pjutten foarlies.
It boekje is fan hjoed ôf fergees te krijen by alle biblioteken yn Fryslân en ek alle berne-opfanglokaasjes hawwe in eksimplaar tastjoerd krigen, sadat alle pjutten yn ’e kunde komme kinne mei Tys & Teske. Letter yn it jier ferskine in knibbelboek mei ferhalen, (opsis)ferskes en tips en aktiviteiten by tema’s dy’t oanslute by besteande Nederlânske VVE-metoaden lykas Uk & Puk en Piramide. Ek in foarlêsboek, poppen, in website mei mear ynformaasje, tips en oanfoljende materialen per tema en spultsjes foar bern steane op ’e rol.

Op ’e hichte bliuwe fan nijs oer Tys & Teske? Gean nei www.tysenteske.frl en meld dy oan foar de nijsbrief, want dat kin no al.

Posted on

Jan Kooistra op it ynternasjonale dichtersfestival Transpoesie 2025

Tongersdei 18 en freed 19 septimber hat yn Antwerpen en Brussel it ynternasjonale dichtersbarren Transpoesie plak. It tema dit jier is “turbulent times” en yn dat ramt sil dichter Jan Kooistra in pear gedichten yn it Frysk foarlêze, ûnder oare Jûnskuier yn febrewaris. Dit jier dogge der dichters mei út 16 lannen, dy’t yn harren eigen – lytse of grutte – taal optrede sille. Alle gedichten binne ek oersetten en komme beskikber op de website.

Wa’t hinne wol om Jan Kooistra te sjen en te hearren, dat kin fansels! Hy treedt op tongersdei 18 septimber op yn it Letterenhuis yn Antwerpen tusken 19.00 en 21.30 oere, mar middeis binne der ek al mooglikheden om yn kontakt te kommen mei de ferskate dichters. Op freed 19 septimber binne der wer optredens, mar dan yn Poetik Bazar yn Halles de Schaerbeek, Brussel, tusken 17.00 en 19.00 oere.

Jan Kooistra is berne op 15 febrewaris 1959 yn Wâlterswâld. Hy wennet op it stuit yn Anloo en wurket as dosint Nederlânsk op it Praedinius Gymnasium yn Grins. Kooistra debutearre yn it literêre tydskrift Hjir, dêr’t er fan 1983 oant 1998 diel útmakke fan ‘e redaksje. Sûnt 2018 is er lid fan it Frysk dichterskollektyf Rixt. Op de webside binne dêr gedichten fan him te finen. Foar it Frysk literêre tydskrift Ensafh skriuwt er ek gedichten en publisearret er geregeld resinsjes.

De dielname fan Jan Kooistra oan Transpoesie 2025 wurdt mei mooglik makke troch It Skriuwersbûn, dichterskollektyf RIXT en it Jan Roelof Geertsmafûns.

Posted on

EBLT, Mercator en Slieker hawwe premjêre fiiftalige film op Memmetaaldei

Op 21 febrewaris is it de Ynternasjonale Memmetaaldei, in inisjtatyf fan de Feriene Naasjes. Yn it ramt dêrfan organisearje it Europeesk Buro foar Lytse Talen (EBLT) en it Mercator Europeesk Kennissintrum yn de mande mei Slieker Film de Nederlânske premjêre fan de meartalige film Der Krug an der Wiedau/Æ kro ve æ Virå/ E krouf bai e Wiidou/ De Krooch an de Wiedau/ Kroen ved Vidåen.

Yn de humoristyske krimy wurdt op it stek tusken Denemarken en Dútslân in lyk fûn, de holle yn it iene lân en de fuotten yn it oare. Fanwegen it deadlik grinsgefal moatte sawol in Dútske en in Deenske resjersjeur op paad om de saak op te lossen. Oft de stamgasten fan de lokale kroech harren dêrby helpe sille is mar de fraach.

Screenshot fan de film, mei it lyk op it stek foar wylde swinen. © Bund Deutscher Nordschleswiger

De film is tige bysûnder, want yn dy kroech klinkt der folle mear as allinne mar bierglêzen. Dêr wurde nammentlik op natuerlike en lykweardige wize de fiif talen praat fan de streek yn Sleeswyk. It giet om it Noardfrysk, Suderjysk (Súd-Jutlânsk), Platdútsk, Deensk en Dútsk. Dy meartalige situaasje is troch de jierren hinne ûntstien en elk is wend om de eigen taal te praten en de oare talen yn alle gefallen te ferstean.

De film is regissearre troch Noardfries Gary Funck. It is in koproduksje fan it Nordfriisk Teooter yn Husum en de Bund Deutsche Nordschleswiger fan de Dútsktalige minderheid yn Denemarken. Op 21 febrewaris wurdt de film noch meartaliger, mei’t de film yn it Frysk ûndertitele wurdt, mei tank oan Geertrui Visser.

It is alwer de achtste kear dat it EBLT en Mercator yn gearwurking mei Slieker Film films en dokumintêres oer en mei taalminderheden presintearje mei de Memmetaaldei. It EBLT is in koepelorgaan dy’t him ynset foar de promoasje en beskerming minderheidstalen yn Nederlân. By it EBLT sitte mear as tweintich organisaasjes dy’t harren ynsette foar de posysje fan it Frysk, it Nedersaksysk, it Biltsk en it Papiamentu.

Trailer

De film is allinnich te te sjen op Ynternasjonale Memmetaaldei, moandei 21 febrewaris, yn Slieker Film, Ljouwert. Der binne twa foarstellings mei de feestlike premjêre om 14:30 oere en in twadde fertoaning om 20:00 oere.

Fanwege de beheinde kapasiteit yn de bioskoop is it ferstannich om yn’t foar kaartsjes te keapjen by Slieker Film.

Lidorganisaasjes en gasten fan it EBLT kinne harren oanmelde fia de útnûging of by it sekretariaat.